مسئله شناسی راهبردی توسعه آذربایجان‌غربی

امیدها و تهدیدهای فراوری استان در سالی که گذشت

استان آذربایجان‌غربی با وسعت 37412 کیلومترمربع (بدون احتساب دریاچه ارومیه) در منتهی‌الیه شمال غربی کشور واقع‌شده است و ازلحاظ مختصات جغرافیایی، بین 44 درجه و 3 دقیقه تا 47 درجه و 24 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 5 دقیقه تا 39 درجه و 46 دقیقه عرض شمالی قرار دارد.

سرویس گزارش- امید بهرامیان

اشاره:
استان آذربایجان‌غربی با وسعت ۳۷۴۱۲ کیلومترمربع (بدون احتساب دریاچه ارومیه) در منتهی‌الیه شمال غربی کشور واقع‌شده است و ازلحاظ مختصات جغرافیایی، بین ۴۴ درجه و ۳ دقیقه تا ۴۷ درجه و ۲۴ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۵ دقیقه تا ۳۹ درجه و ۴۶ دقیقه عرض شمالی قرار دارد.
این استان تقریباً ۲,۳ درصد از مساحت کل کشور را تشکیل می‌دهد و از شمال و شمال شرقی با جمهوری خودمختار نخجوان و ترکیه، از شرق با استان آذربایجان شرقی، از جنوب با استان کردستان و از غرب با کشورهای عراق و ترکیه همسایه است و به‌عنوان تنها استان هم‌مرز با سه کشور با ۹۶۷ کیلومتر مشترک، موقعیت استراتژیک و منحصربه‌فردی را برای خود رقم‌زده است. براساس تقسیمات کشوری سال ۱۳۹۵، استان آذربایجان‌غربی دارای ۱۷ شهرستان، ۴۰ بخش، ۴۲ شهر، ۱۱۳ دهستان و ۳۶۶۹ آبادی (۳۰۴۰ آبادی دارای سکنه و ۶۲۹ آبادی خالی از سکنه) است و شهرستان‌های تابعه آن عبارت‌اند از: ارومیه، اشنویه، بوکان، پلدشت، پیرانشهر، تکاب، چالدران، چایپاره، خوی، سردشت، سلماس، شاهین‌دژ، شوط، ماکو، مهاباد، میاندوآب و نقده.

استان آذربایجان‌غربی به علت هم‌جواری با سه کشور مهم منطقه خاورمیانه و قفقاز جنوبی یعنی ترکیه، عراق، جمهوری آذربایجان (منطقه خودمختار نخجوان)، همچنین به علت موقعیت حساس ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک به‌عنوان دروازه ورود و پل ارتباطی ایران به اروپا، در بین ۱۶ استان حاشیه‌ای ایران، پس از خوزستان بی‌شک مهم‌ترین استان مرزی ایران است.
باتوجه به این موضوع و همچنین چالش‌های متعدد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ضرورت دارد که مدیریت این استان با برنامه‌ریزی و تدوین راهبردهای مبتنی بر نقشه راه همراه باشد. لذا در این خصوص باید چالش‌ها، تهدیدات و فرصت‌های استان شناسایی شود تا بتوان براساس آن گام‌های اساسی برداشت.

وضعیت استان در حوزه اقتصاد، گردشگری و صنعت
استان آذربایجان‌غربی ازلحاظ شاخص‌های اقتصادی، گردشگری و صنعت از وضعیت مطلوبی برخوردار نیست. عمده‌ترین و اصلی‌ترین محور اقتصادی استان کشاورزی است. این استان به‌دلیل وضعیت اقلیمی و آب‌وهوایی مناسب، زمین‌های حاصلخیز و به‌ویژه دشت‌های آبرفتی در شمال، مرکز و جنوب استان و همچنین مراتع ییلاقی در ارتفاعات غربی استان، یکی از قطب‌های مهم کشاورزی در زمینه زراعت، باغداری و دامداری محسوب می‌شود.

وضعیت ویژه استان آذربایجان‌غربی ازنظر موقعیت جغرافیایی ازجمله دوری از مرکز کشور و مباحث امنیتی باعث گردید تا این استان فرصت‌های فراوانی را جهت استقرار صنایع نوین و حتی نوسازی صنایع موجود از دست بدهد. سیاست‌های دولت‌ها و به دنبال آن بخش خصوصی نیز که بیشتر مایل به سرمایه‌گذاری صنعتی در مرکز کشور بوده‌اند، این عدم توازن میان این استان و سایر مناطق کشور را تشدید نموده است. عدم سرمایه‌گذاری دولت در تکمیل زیربناهای استان به‌نوبه خود رغبت بخش خصوصی را نیز در جهت سرمایه‌گذاری در بخش صنعت استان کاهش داده و از این نظر نیز استان نتوانسته است سرمایه‌های لازم را جهت تأمین توسعه صنعتی به خود جذب نماید. بدین ترتیب به‌موازات تأکید بر توسعه استان بر محور کشاورزی در دهه‌های نخست بعد از انقلاب، الگوی توسعه صنعتی در استان تقریباً متکی به کارگاه‌های صنعتی کوچک‌مقیاس و بیشتر کاربر بوده است تا تکنولوژی بر. وجود کشاورزی نسبتاً گسترده در این استان باعث گردیده که صنایع موجود در استان نیز بیشتر به سمت صنایع مرتبط با این بخش سوق یافته و صنایع تبدیلی کشاورزی به بزرگ‌ترین قابلیت صنعت استان تبدیل گردد.
بخش معدن در استان آذربایجان‌غربی هم ازنظر تنوع و هم میزان ذخایر دارای اهمیت فراوانی است و می‌تواند به‌عنوان یک موتور محرک برای توسعه استان به‌حساب آید. به‌ویژه عناصر موجود در املاح دریاچه ارومیه از قبیل منیزیم، کلر، سدیم، پتاسیم و ده‌ها عنصر دیگر پتانسیل‌های نوینی برای توسعه این بخش محسوب می‌گردد. در سال ۱۳۹۵ تعداد ۴۶۴ معدن در حال بهره‌برداری در استان وجود داشته است که از این نظر استان با داشتن ۶,۱ درصد از معادن کل کشور رتبه ۶ را به خود اختصاص داده است. لازم به ذکر است طلای زره شوران تکاب باارزش‌ترین کانی استان و کارخانه استحصال طلا در این شهرستان یکی از مهم‌ترین کانون‌های تولید شمش طلا در کشور محسوب می‌شود.
استان آذربایجان‌غربی ازنظر موقعیت طبیعی، تاریخی و همچنین داشتن مرز مشترک با کشورهای همسایه از مناطق برجسته و ویژه کشور است. وضعیت اقلیمی باوجود کوه‌های بلند در جهت‌های مختلف، دشت‌های وسیع، آب‌وهوای کوهستانی باعث ایجاد ویژگی‌های منحصربه‌فردی در استان شده است. برخی از جاذبه‌های طبیعی استان عبارت‌اند از: دریاچه ارومیه به‌عنوان بزرگ‌ترین دریاچه آب‌شور کشور (که اکنون در وضعیت بحرانی خشکی به سر می‌برد)، رودخانه‌ها، آبشارها، تالاب‌ها، چشمه‌ها و مراکز آبگرم آب‌معدنی‌های استان با خاصیت درمانی، مناطق حفاظت‌شده زیست‌محیطی، شکارگاه‌ها و تفرجگاه‌های مختلف که می‌تواند موجب جذب گردشگران داخلی و خارجی از مناطق مختلف جهان شود. ظرفیت‌های فوق باعث شده است که تعداد گردشگران و مسافرین داخلی و خارجی واردشده به استان در سال ۱۳۹۵ به ۳۴۵۳۶۷ رسیده که حدود ۷.۵ درصد نسبت به سال ۱۳۹۴ کاهش‌یافته است. وجود مهم‌ترین و پرترددترین مرز زمینی کشور به ترکیه و اتحادیه اروپا و همچنین خط آهن سراسری ایران- اروپا، مزیت مهمی است که می‌توان با برنامه‌ریزی‌ها و سرمایه‌گذاری‌های مناسب نسبت به جذب و ماندگاری بیشتر گردشگران خارجی به استان اقدام نمود.

چالش‌های استان در حوزه اقتصادی، گردشگری و صنعت
از عمده مسائل پیشروی این حوزه می‌توان به:
*فقدان بسترهای مناسب برای سرمایه‌گذاری در بخش‌های اقتصادی، گردشگری و صنعت
* اقتصاد وابسته به کشاورزی
* عدم تناسب هزینه-درآمد شهری و درنتیجه‌ی فقر شهری
*توسعه‌ی اقتصادی نامتوازن و مرکزگرا
*عدم تأمین سرمایه در گردش واحدهای صنعتی
*کاهش تسهیلات بانکی
*ناکارآمدی و فرسودگی سیستم حمل‌ونقل و راه‌های مواصلاتی
*میزان بیکاری بالا در طبقات تحصیل‌کرده
*بهره‌وری پایین نیروی انسانی
*خام فروشی محصولات معدنی و عدم فرآوری مواد معدنی در استان
*تراکم ناموزون و در مواردی نبود تأسیسات گردشگری علیرغم وجود جاذبه‌های متعدد تاریخی و طبیعی در استان
*عدم توزیع امکانات و خدمات گردشگری در گستره فضایی استان
*روندی کاهشی در ارزش و درآمد حاصل از صنایع‌دستی استان مانند صنعت فرش درنتیجه کاهش ارزش‌افزوده تولیدات
*کاهش میزان افراد شاغل در بخش کشاورزی با تحصیلات دانشگاهی و عدم امکان جذب این افراد
*کاهش بهره‌وری نیروی کار
* غالب بودن کشاورزی سنتی
*عدم وجود صنایع تبدیلی
* سهم پایین شیلات استان در کشور
* عدم وجود سیستم نظام‌مند کشاورزی
* ناکافی بودن سیستم مکانیزه کشاورزی
* وضعیت جوی نامتعادل
* عدم تناسب کشاورزی در شهرستان‌ها با وضعیت تغییر اقلیم دهه اخیر

حوزه سیاسی، فرهنگی و اجتماعی
وضعیت استان آذربایجان‌غربی ازلحاظ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی وضعیتی خاص و منحصربه‌فرد است. این منحصربه‌فرد بودن استان به شرایط تاریخی، موقعیت جغرافیایی و قومی ارتباط دارد. مرزی بودن استان و تنوع قومی و مذهبی، شاخص و عامل اصلی وضعیت سیاسی اجتماعی آن است. گفتمان قومی که گاهی و بالاخص در زمان انتخابات به سمت کم تحملی قومی گرایش پیدا می کند گفتمان غالب سیاسی استان بوده که روی جریان‌های سیاسی استان تأثیرگذار است. همین موضوع باعث ایجاد مسائل و حاشیه‌هایی در مدیریت استان شده است. هرچند در ادبیات مدیریتی و رسمی از این تنوع به‌عنوان فرصت یاد می‌شود ولی بسیاری از مسائل و بحران‌های سیاسی و اجتماعی استان ریشه در این فاکتور مهم و اساسی دارد.

برخی از چالش‌های حوزه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی استان به شرح زیر است:

*غلبه نگاه امنیتی به استان در دهه‌های گذشته
۱-تحت تأثیر قرار گرفتن پروسه سرمایه‌گذاری از این منظر
۲-وجود مرز و تحرکات مرزی از سوی دشمنان باعث ایجاد فیلترهای امنیتی شده است
*رواج باندهای سیاسی قدرت حول چهره‌ها و افراد
۱- انتساب برخی مشاوران و اشخاص دارای نفوذ برای کسب رضایت به‌منظور دستیابی به مقاصد مالی
۲- سوءاستفاده نزدیکان مقامات ارشد از نزدیکی به مسئولین برای مطامع سیاسی و حزبی

*فساد سیستماتیک در دستگاه‌های اجرایی
۱- انتصابات غیرقانونی و فامیلی
۲-سوءاستفاده از اهرم‌های رانتی
۳-سوءاستفاده‌های مالی

*هم‌مرز بودن با سه کشور همسایه
*وجود رسانه‌های مسئله‌دار و وابسته به جریانات فرامرزی
۱- کارکرد قوم‌ستیزی و ضربه زدن به منافع ملی نمونه‌های این نوع رسانه‌های مکتوب و مجازی را به‌کرات شاهدیم
۲- بی‌توجهی برخی دستگاه‌های نظارتی نسبت به عملکرد این رسانه‌های قانونی و غیرقانونی

*تحرکات گروه‌ها و احزاب اپوزیسیون خارج کشور در مرزهای استان
*رشد جریان‌های قومگرایانه
*عدم احساس امنیت علیرغم وجود امنیت
*پیرسالاری در مدیریت سیاسی استان
*عدم به‌کارگیری زنان در پست‌های مدیریتی
*خصومت و تنش قومی گاه و بیگاه
*احساس محرومیت نسبی قومیتی

*نبود سیستمی عادلانه مبتنی بر شایسته‌سالاری در پست‌های مدیریتی
*افزایش آسیب‌های اجتماعی
۱- رشد آسیب‌هایی چون طلاق و زنانه شدن اعتیاد و …
۲- هدر رفت بودجه‌های اختصاص‌یافته برای کاهش آسیب‌های اجتماعی
*مطلوب نبودن نرخ بیکاری در استان
*وجود پدیده کولبری در استان
*ضعف نهادهای آموزش عالی استان به‌ویژه در حوزه علوم انسانی( فقدان حتی یک دانشکده علوم اجتماعی و…)
*بحران‌های زیست‌محیطی در اثر تغییرات اقلیمی ( دریاچه ارومیه، شن‌های روان، طوفان نمک، بیابان‌زایی و…)
*فقدان مشارکت اجتماعی در حوزه‌های عمومی( عدم توسعه سازمان‌های مردم‌نهاد در حوزه‌های مختلف و وجود برخی تنگ نظری‌ها و..)
*ضعف در بسترهای فرهنگی توسعه
*افول سرمایه‌ای اجتماعی
*فقدان برنامه و چشم انداز مشخص برای توسعه استان

برای بهبود وضعیت موجود که حاصل دهه ها بی توجهی و مشکلات ساختاری در استان بوده است اقدامات مختلفی در دستور کار قرار گرفته که در زیر به برخی از این اقدامات اشاره می شود:

اقدامات انجام‌شده:
*اتخاذ رویکرد فساد ستیزی به‌عنوان راهبرد اصلی
*مبارزه با مبادلات شبه ناک مرزی در حوزه سوخت و تعطیلی این‌گونه تجارت رانتی و خارج از قانون
۱-مبارزه و مقابله با رانت‌های شکل‌گرفته در حواله‌های سوخت، خشکبار و امثالهم
۲-قانونی نمودن پروسه مزایده‌ها بالاخص مزایده فروش سهمیه سوخت مرزنشینان
۳-معرفی متخلفین به مراجع نظارتی و قضائی

*جوان‌گرایی در بدنه مدیریت
۱-استفاده از نیروهای جوان در پست‌های مدیریتی ازجمله بخشداری، فرمانداری و مدیران ستادی و کل
*تلاش برای افزایش احساس امنیت پایدار

*تلاش برای توسعه متوازن شهرستان‌ها و مناطق
۱-بازنگری در سیاست‌های شورای برنامه‌ریزی استان به‌منظور برقراری توازن و عدالت در امکانات

*کمرنگ نمودن شکاف ساختاری و روانی مرکز-پیرامون

*توجه ویژه به مناطق مرزی
۱- بهره‌مندی مرزنشینان از عواید سهمیه سوخت که بعنوان حق قانونی آنها توسط هیأت وزیران برای مناطق ساکن در نوار ۲۰ کیلومتری مرزی استان تخصیص یافته است
۲-توزیع تغذیه رایگان برای دانش آموزان نوار مرزی
۳-بیمه نمودن اماکن روستایی

*بهبود و رعایت عدالت در توزیع اعتبارات شهرستانی در شورای برنامه‌ریزی

*تبعیض مثبت در اختصاص بودجه و امکانات و سفر مقامات برای کاهش احساس شهروندی درجه دوم و سوم
*تلاش برای استفاده از بانوان در پست‌های مدیریتی و افزایش سهم آنان در بدنه تصمیم‌گیری با توجه به شایستگی‌های آنان
*توجه به اشتغال روستایی و تلاش برای هدایت تسهیلات طرح کارا به سمت ایجاد اشتغال واقعی در روستاهای استان
۱-رتبه سوم استان در بحث جذب اعتبارات و تسهیلات در این حوزه
*توجه به نشاط و امید اجتماعی
*توجه به بهبود زیرساخت‌ها ازجمله راه و ابنیه و گاز در حوزه‌های روستایی و شهری
*بهبود شاخص اشتغال به‌رغم رکود کلی حاکم بر اقتصاد کشور
*افزایش ۱۵۷ درصدی صادرات مرزی
*جذب بیش از ۱۵۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری خارجی و کسب رتبه سوم در میان ۳۱ استان کشور در سال جاری
*توجه خاص به تأمین اجتماعی و بیمه روستایی بالاخص برای مناطق محروم و مرزی از محل فروش سوخت مرزنشینان
*تصویب و اجرای طرح تغذیه و پوشش تحصیلی رایگان در مناطق محروم و مدارس مرزی
* تلاش برای بازگرداندن بازماندگان از تحصیل بالاخص در مناطق روستایی
*وصول بالای ۹۰ درصدی درآمدهای دولت به‌رغم رکود
*تلاش برای افزایش مشارکت اجتماعی در حوزه‌های مختلف اجتماعی
*حمایت‌های ویژه از تیم‌های ورزشی و تلاش برای بهبود زیرساخت‌های ورزشی استان
۱-تخصیص اعتبار لازم برای تیمداری استان در لیگ فوتبال و والیبال با توجه به جایگاه این دو رشته در بین مردم و جوانان
*توسعه دیپلماسی منطقه‌ای با ایجاد ارتباط بهینه با استان‌های مرزی ترکیه و حکومت اقلیم کردستان عراق
*تلاش برای کمرنگ نمودن برچسب امنیتی در محافل مختلف استان
*توسعه و تجهیز فضاهای آموزشی با توجه به محرومیت تاریخی در این حوزه
*افتتاح خانه احزاب برای اولین بار
*تدوین سند بانوان و خانواده
*کاهش نفوذ اپوزیسیون مسلح و هواداران گروهک‌ها در منطقه از طریق توجه به مناطق مرزی و هدایت امکانات به این مناطق
*افزایش امید و نشاط اجتماعی و دل‌بستگی به‌نظام در مناطق مرزی به شعاع ۲۰ کیلومتر به طول ۸۲۳ کیلومتر (با ترکیه و عراق)
*توجه به نهادهای عام‌المنفعه و خیریه بالاخص در حوزه درمان و سلامت
۱-تخصیص اعتبار لازم برای حمایت از بیماران سرطانی در بیمارستان امید
۲-پرداخت هزینه‌های درمانی برای بیماران نوار مرزی از طریق مؤسسه خیریه کودک و سایر موسسات عام المنفعه و خیریه
۳-حمایت از مؤسسات حمایتی چون ام‌اس، اوتیسم و…
*جهش در ایجاد زیرساخت‌های درمانی و بهداشتی
۱-افتتاح بیمارستان و تجهیز مراکز بهداشتی در نقاط مختلف استان

نتیجه‌گیری:
باوجود اهمیت استان آذربایجان‌غربی ولی به لحاظ شاخص‌های توسعه‌یافتگی از وضعیت مطلوبی برخوردار نیست. براساس تحقیقات صورت گرفته؛ پژوهشها معمولا این استان را همیشه در رتبه‌های آخر و در بین ۱۰ استان آخر براساس شاخص‌های توسعه‌یافتگی نشان می دهند. استان آذربایجان‌غربی از حیث زیربنایی در بین ۲۵ استان رتبه ۲۲ را دارد و ازلحاظ شاخص‌های توسعه رتبه ۱۵ را دارد. همچنین استان آذربایجان‌غربی ازلحاظ توسعه‌یافتگی رتبه ۲۶ را در بین ۳۰ استان کشور را دارد. درمجموع استان آذربایجان‌غربی رتبه ۲۸ را در شاخص های توسعه دارد؛ بنابراین ارتقای شاخص‌های توسعه استان آذربایجان‌غربی، نگاهی چندبعدی همراه با برنامه‌ریزی را می‌طلبد. گام نهادن در این مسیر سخت و دشوار نیازمند همت عالی همه مدیران همسو با رویکرد فوق است.

برای این منظور لازم است موانع و عوامل بازدارنده و همچنین فرصت‌ها و توانمندی‌های این عرصه شناسایی‌شده و همچنین حاکمیت توجه ویژه‌ای برای مهار برخی تفکرات مخرب در استان داشته که البته برخی ملاحظات مدیریتی می‌تواند در این روند، کمک شایانی به بهبود وضعیت نماید.

افزایش قدرت استانداران، اختصاص بودجه کشوری با رویکرد تبعیض مثبت، ایجاد گذرگاه‌ها و معابر جدید مرزی و رونق دادن به کسب‌وکارهای مرزی خرده و کوچک برای مرزنشینان، ایجاد مناطق شبه‌آزاد برای منتفع شدن مردم شهرهای مرزی از مبادلات مرزی (مثلاً حذف بازرسی‌های بین‌راهی از کریدور پیرانشهر، اشنویه، نقده و ارومیه) که باعث افزایش اشتغال و کاهش بیکاری و مشکلات امنیتی است، تسریع در رسیدگی به پرونده‌های کلان فساد اداری و مالی و سوءاستفاده از قدرت، تذکر به برخی نمایندگانی که با حربه تحریک مردم مناطق مختلف علیه دیگر به دنبال ایجاد موج بوده و حیات و بقای کرسی و قدرت خویش را در دامن زدن به این اختلافات می‌دانند و مدنظر قرار دادن این‌گونه رفتارها و اقدامات در تأیید صلاحیت نهایی افراد می‌تواند جو استان را آرام نماید. در این میان توزیع عادلانه قدرت و همچنین توجه و به‌بازی گرفتن مردمانی که تاکنون به هر دلیلی در مصادر مدیریتی نبوده‌اند نیز نقش مهمی در تغییر ذهنیت قسمت زیادی از مردم استان به حاکمیت و همچنین کاهش حس تبعیض و در حاشیه بودن خواهد داشت.

البته باید نسبت به ورود برخی نهادهای خاص به فعالیت‌های رسانه‌ای و ایجاد حس واگرایی به بهانه قومیت، زبان و مذهب در بین مردم استان آذربایجان‌غربی حساس بود و در این مسیر نظارت لازم را به عمل آورد.